Tuyển nữ Việt Nam và vùng tối phút 70-90

Phút 71, quán nhỏ trên đường Nishinari im bặt. Chị Hương, chủ quán, người bật tivi từ sáu giờ chiều để cả xóm lao động cùng xem, đứng sững với chiếc khăn trên tay. Trên màn hình, tuyển nữ Việt Nam vừa để thủng lưới sau một pha phản công mà tôi đã nhìn thấy trước bằng mắt thường: hàng tiền vệ dâng cao, hai biên không kịp lùi, khoảng trống giữa trung vệ và hậu vệ cánh trái rộng đến mức một đường chuyền chéo là đủ. Tôi ngồi đó, tai vẫn còn ù vì tiếng hát vỡ giọng của mấy anh em công nhân từ hiệp một, và tự hỏi một câu rất cũ: tại sao cứ đến phút 70 là đội lại mất nhịp?

Tôi mang máy ghi âm theo, như mọi khi. Trong đoạn ghi đó có tiếng chửi, tiếng cười, có cả tiếng một đứa trẻ hỏi mẹ "sao các cô chạy chậm vậy". Đứa trẻ không biết nó vừa đặt đúng ngón tay vào vết thương. Tiếng hét đêm ấy vẫn còn vang trong tôi, dù Osaka đã đi ngủ từ lâu.

Để hiểu vì sao, phải lùi lại vài tháng. Tuyển nữ Việt Nam bước vào chu kỳ này với một thay đổi ít được chú ý: khối đội hình dâng cao hơn hẳn giai đoạn trước. Trong bốn trận đầu năm, hàng tiền vệ thường đứng ở mức 55-60 mét so với khung thành nhà, thay vì 40-45 mét như thói quen cũ. Quyết định đó có lý do rõ ràng. Bóng đá nữ Đông Nam Á đang dịch chuyển nhanh: các đội trong khu vực đã học cách chơi bóng dài ra sau lưng hàng thủ, và nếu cứ ngồi sâu, Việt Nam sẽ bị đè liên tục trong 90 phút. Dâng cao là cách duy nhất để giành lại quyền kiểm soát tuyến giữa.

Nhưng dâng cao là một chuyện, giữ được nhịp dâng cao lại là chuyện khác. Tôi ghi lại thời điểm mất bóng của đội trong bốn trận gần nhất, theo thói quen của một người đã theo đội bóng này qua nhiều giải. Có một mẫu hình rõ đến mức khó chịu: từ phút 65 trở đi, số lần đội hình tiền vệ bị xuyên qua tăng gấp đôi so với hiệp một. Quãng đường di chuyển trung bình mỗi trận vẫn ở mức 9,5 đến 10 km, tương đương chuẩn khu vực. Các cô không chạy ít hơn. Các cô chạy muộn hơn nửa nhịp.

Đội hình hiện tại có một đặc điểm ít được nhắc tới: độ tuổi trung bình của tuyến giữa thấp hơn đáng kể so với hàng thủ. Những cầu thủ trẻ như Thanh Nhã hay các em mới được triệu tập lần đầu mang lại năng lượng, nhưng cũng mang lại sự thiếu đồng bộ trong việc đọc nhịp. Một hàng thủ già dặn thường có xu hướng giữ vị trí; một tuyến giữa trẻ thường có xu hướng lao lên. Khi hai xu hướng đó gặp nhau mà không có người điều phối, khoảng cách xuất hiện. Ở tuyển nữ Việt Nam, người điều phối đó thường là Huỳnh Như — nhưng cô phải làm quá nhiều việc cùng lúc: ghi bàn, giữ bóng, và hô hàng tiền vệ dâng theo.

Điều này quan trọng vì nó thay đổi hoàn toàn cách đọc trận đấu. Nếu vấn đề là thể lực, giải pháp là tập thể lực. Nếu vấn đề là nhịp, giải pháp là cấu trúc. Và cấu trúc thì phải sửa trên sân tập, không phải trong phòng gym.

Đây là chỗ tôi muốn dừng lại lâu hơn, vì nó là điểm mù lớn nhất của bóng đá nữ Việt Nam: vấn đề không nằm ở thể lực, mà ở cấu trúc pressing — đội dâng cao bằng cảm hứng, không dâng cao bằng khoảng cách.

Hãy nhìn vào một pha bóng cụ thể ở phút 68. Bóng được chuyền về thủ môn đối phương. Tiền đạo Việt Nam lao lên, đúng bài. Nhưng tuyến giữa phía sau không dâng theo cùng một nhịp — một tiền vệ trung tâm còn đứng lại giữ vị trí. Khoảng cách giữa tiền đạo và tuyến giữa giãn ra thành một hành lang rộng gần 20 mét. Đối phương chỉ cần một đường chuyền vào chân tiền vệ lùi sâu là thoát pressing, và thế là cả khối đội hình phải quay đầu chạy về.

Tôi đếm được 11 tình huống như vậy trong hiệp hai trận đó. Mười một lần đội dâng lên rồi phải lùi. Mỗi lần tốn của tuyến giữa khoảng 30 đến 40 mét chạy nước rút. Cộng lại, đó là gần 400 mét sprint trong 45 phút — với một cầu thủ nữ ở đỉnh cao, con số này nằm sát ngưỡng chịu đựng. Không có gì lạ khi phút 75 đôi chân bắt đầu nặng.

Nhìn sang cách các đội nữ hàng đầu châu Á vận hành, sự khác biệt hiện ra rất rõ. Họ pressing theo nguyên tắc một người lên thì ba người lên. Khi tiền đạo lao vào thủ môn, tiền vệ trung tâm gần nhất phải dâng theo để bịt đường chuyền ngang, hậu vệ cánh phải dâng theo để bịt đường chuyền biên. Ba người di chuyển như một khối. Việt Nam hiện tại thường chỉ có một, đôi khi hai người lên. Người thứ ba đứng lại vì sợ khoảng trống sau lưng. Nỗi sợ đó đúng, nhưng cách xử lý nỗi sợ lại sai: đứng lại không làm khoảng trống biến mất, nó chỉ làm khoảng trống dịch chuyển về phía tiền đạo.

Cũng cần nói thêm về khâu chuyển đổi trạng thái. Sau khi mất bóng, đội thường có hai lựa chọn: pressing ngay hoặc lùi về khối 4-4-2. Trong hiệp một, đội chọn pressing ngay và làm khá tốt. Trong hiệp hai, đội vẫn chọn pressing ngay nhưng không còn đủ người tham gia. Kết quả là một nửa đội pressing, một nửa đội lùi — trạng thái tệ nhất trong bóng đá, vì nó vừa mất người ở tuyến trên, vừa hở khoảng trống ở tuyến dưới. Đối thủ chỉ cần một đường chuyền vượt tuyến là có thể chạy thẳng vào trung vệ.

Có một chi tiết nữa đáng chú ý. Trong các trận tôi theo dõi, tỷ lệ giành lại bóng trong vòng 5 giây sau khi mất bóng của Việt Nam chỉ đạt khoảng 18 đến 22 phần trăm ở hiệp hai, so với 35 đến 40 phần trăm ở hiệp một. Đây là chỉ số phản ánh trực tiếp chất lượng pressing phản áp. Con số sụt một nửa sau giờ nghỉ, và nó sụt đúng vào giai đoạn mà đối phương bắt đầu chơi bóng dài.

Nói cách khác, đối thủ không cần làm gì cao siêu. Họ chỉ cần chờ. Chờ đến khi khối đội hình Việt Nam tự giãn ra vì mệt, rồi đá bóng vào cái khoảng trống mà đội tự tạo ra.

Tôi đã xem lại băng ghi hình nhiều lần, và có một khoảnh khắc khiến tôi dừng lại. Phút 74, sau một pha mất bóng, một cầu thủ Việt Nam giơ tay ra hiệu cho đồng đội bình tĩnh, giữ cự ly. Cô ấy hiểu vấn đề. Cả đội hiểu vấn đề. Nhưng hiểu và làm được là hai chuyện khác nhau khi phổi đã đốt hết oxy.

Ở Osaka, tôi nghe rất nhiều ý kiến quen thuộc sau trận. Người ta nói đội yếu thể lực. Người ta nói cầu thủ Việt Nam không đủ sức chơi 90 phút với đối thủ mạnh. Người ta nói phải thay người sớm hơn. Tất cả đều có phần đúng, và tất cả đều là cách nhìn từ bên ngoài.

Cách nhìn từ bên trong khác. Trong ba trận gần nhất, hai sự thay đổi người đầu tiên của đội đều diễn ra sau phút 70 — muộn hơn mức trung bình của các đội cùng trình độ khoảng 8 đến 10 phút. Đó không phải vì ban huấn luyện không thấy vấn đề. Đó là vì họ biết rằng nếu rút một tiền vệ trung tâm ra quá sớm, cấu trúc pressing sẽ sụp nhanh hơn cả khi cầu thủ đó mệt. Một tiền vệ mệt nhưng đúng vị trí vẫn tốt hơn một tiền vệ khỏe nhưng sai vị trí.

Nói cách khác, đội đang chọn giữa hai cái đau. Và lựa chọn đó, dù đúng hay sai, không phải là lựa chọn của những người chỉ nhìn thấy phút 71 trên màn hình.

Có một điều khó nghe hơn: vấn đề của tuyển nữ Việt Nam không nằm ở khát khao. Nhìn cách các cô hát quốc ca, cách các cô ôm nhau sau mỗi bàn thắng, cách các cô chạy đến góc khán đài có lá cờ đỏ, không ai có thể nghi ngờ điều đó. Vấn đề là khát khao không thay thế được cấu trúc. Và ở đẳng cấp châu lục, cấu trúc mới là thứ quyết định ai đứng lại ở phút 90.

Tôi không biết trận tới đội sẽ dâng cao đến đâu. Nhưng tôi biết một điều: nếu tuyến giữa học được cách dâng lên cùng một nhịp, cái phút 71 kia sẽ không còn là vết thương quen thuộc nữa. Nhịp đội bóng không nằm ở chân cầu thủ, mà ở nhịp đập chung của cả thành phố. Và ở Osaka, người ta vẫn sẽ thức, vẫn sẽ hát, vẫn sẽ chửi — vì đó là cách chúng tôi giữ nhịp cho một đội bóng ở cách mình hai nghìn cây số. Người ta không nhớ tỉ số, người ta nhớ vì sao mình không rời quán bar.