106 đường nối của Marvel Rivals và bài toán cân bằng vượt tầm kiểm soát

Trong môn tiếp sức 4x100m, bốn vận động viên chạy nhanh nhất thế giới vẫn có thể thua một đội chậm hơn nếu họ chuyền gậy tệ hơn. Tôi từng ngồi đếm lại từng lần chuyền gậy ở vòng loại điền kinh Olympic để kiểm chứng điều đó, và kết quả không nằm ở tốc độ tối đa của từng cá nhân – nó nằm ở khoảng hai mươi mét của khu vực chuyền. Khi tôi chuyển sang theo dõi Marvel Rivals bước vào mùa thứ mười, tôi nhận ra NetEase đã đóng gói nguyên lý ấy vào một trò chơi bắn súng anh hùng sáu đấu sáu, rồi biến nó thành luật bắt buộc: không một nhân vật nào được phát hành mà không có năng lực Team-Up.

Người ta nhìn vào bảng tỷ số; tôi nhìn vào khoảng trống giữa những con số. Ở đây, khoảng trống đó dài 106 đường nối.

Điều khiến tôi chú ý không phải bản thân hệ thống Team-Up, mà là cách nó âm thầm đổi câu hỏi của cả một thể loại. Trong bắn súng anh hùng, câu hỏi truyền thống là: anh hùng nào đang mạnh nhất? Marvel Rivals thay câu hỏi đó bằng một câu hỏi khác hẳn về bản chất: mạng lưới cặp đôi nào đang mạnh nhất trong phiên bản này? Sự dịch chuyển ấy nhỏ về mặt câu chữ nhưng lớn về mặt hệ quả. Nó biến việc chọn tướng từ một quyết định cá nhân thành một bài toán đồ thị, nơi giá trị của một lựa chọn không còn nằm ở chính nó, mà nằm ở những gì nó kết nối tới.

Tôi không dự đoán tương lai, tôi chỉ đọc bản đồ mà người khác vẽ sai. Và tấm bản đồ này đang phình ra nhanh hơn tốc độ mà bất kỳ đội ngũ cân bằng nào có thể đọc hết.

Marvel Rivals là trò chơi bắn súng anh hùng theo đội hình sáu đấu sáu, do NetEase phát triển, được định vị như đối thủ trực tiếp của Overwatch. Điểm khác biệt lớn nhất của nó so với phần còn lại của thể loại không nằm ở đồ họa hay ở kho nhân vật Marvel, mà nằm ở hệ thống Team-Up. Mỗi anh hùng trong trò chơi sở hữu hai năng lực Team-Up, và mỗi năng lực trong số đó vận hành theo một cơ chế hai tầng: một hiệu ứng cơ bản luôn sẵn có, và một hiệu ứng tăng cường chỉ kích hoạt khi có mặt người đồng đội tương ứng trong đội hình. Nói cách khác, một nửa sức mạnh của mỗi cặp đôi là miễn phí, nửa còn lại là có điều kiện.

Mùa thứ mười giới thiệu The Hood cùng các Team-Up của nhân vật này, tiếp nối một nhịp phát hành đã trở thành chuẩn mực: cứ khoảng một tháng, một anh hùng mới lại gia nhập danh sách. Và điều đáng chú ý là các anh hùng mới không đứng tách riêng trong hệ sinh thái của mình – chúng được thiết kế để team up với cả những anh hùng cũ. Đây là một lựa chọn thiết kế có chủ đích, và như mọi lựa chọn thiết kế có chủ đích, nó mang theo cả lợi ích lẫn cái giá của riêng nó.

Điểm mấu chốt nằm ở chỗ: Marvel Rivals đã biến Team-Up thành đòn bẩy định hình meta mạnh nhất trong trò chơi, và mỗi lần một anh hùng mới ra đời, hệ thống lại tự thêm vào ít nhất hai cạnh mới cho một mạng lưới vốn đã có 106 đường nối. Đây là gánh nặng cân bằng mang tính tổ hợp. Càng nhiều Team-Up, càng khó đảm bảo không có một cặp đôi nào đó lấn át phần còn lại. Và khi bạn không thể đảm bảo điều đó, bạn không còn kiểm soát meta – bạn chỉ đang chạy đua với nó.

Tôi từng theo dõi các trận đấu để tìm hiểu cách những hệ thống tương tự vận hành trong thể thao truyền thống. Trong bóng rổ, bài pick-and-roll là một dạng Team-Up cổ điển: hai cầu thủ kết hợp để tạo ra một lợi thế mà không ai trong số họ có thể tạo ra một mình. Nhưng có một khác biệt căn bản. Trong bóng rổ, cặp đôi pick-and-roll hình thành từ kỹ năng và sự ăn ý được rèn luyện – nó là kết quả của quá trình, không phải điều kiện đầu vào. Trong Marvel Rivals, cặp đôi được xác định trước bởi nhà thiết kế. Bạn không rèn luyện để có Team-Up; bạn chọn anh hùng để kích hoạt nó. Năng lực phối hợp bị mã hóa thành một thuộc tính của danh sách nhân vật, chứ không phải một kỹ năng của người chơi.

Sự khác biệt đó nghe có vẻ nhỏ, nhưng nó gieo mầm cho một hệ quả lớn: nó thưởng cho người chơi có bể tướng rộng và trừng phạt người chơi chỉ giỏi một nhân vật duy nhất. Một người chơi chỉ thuần thục một anh hùng vẫn giữ được giá trị cơ bản, nhưng mất đi toàn bộ tiềm năng tăng cường nếu người đồng đội cần thiết không có mặt. Toàn bộ nửa sức mạnh có điều kiện kia biến mất. Trong thuật ngữ tuyển trạch, đây là một nguyên tắc đánh giá tài năng rất rõ ràng: sự linh hoạt có giá trị định lượng, còn sự chuyên biệt hóa có rủi ro định lượng.

Có một chi tiết tôi muốn giữ lại như một gợi ý giữa bài, thay vì để dành cho dòng cuối: cơ chế hai tầng – cơ bản luôn có, tăng cường có điều kiện – chính là van giảm áp của toàn bộ hệ thống. Nếu không có tầng cơ bản ấy, Marvel Rivals sẽ là một trò chơi nơi bạn buộc phải chọn đúng một nửa danh sách nhân vật để chơi được. Việc giữ lại giá trị nền cho từng anh hùng riêng lẻ là điều làm dịu áp lực phối hợp bắt buộc – nhưng nó không xóa bỏ áp lực đó. Nó chỉ làm cho nó dễ chịu hơn ở tầng thấp và vẫn quyết định ở tầng cao.

Ở tầng cao, câu chuyện khác hẳn. Khi cả hai đội đều hiểu rõ mạng lưới 106 đường nối, lợi thế không còn nằm ở việc biết các Team-Up tồn tại – mà nằm ở việc biết cặp đôi nào đang bị đánh giá thấp, cặp đôi nào đang bị đánh giá quá cao, và cặp đôi nào chỉ mạnh khi đối thủ không chuẩn bị cho nó. Đây là dạng kiến thức mà tôi từng thấy trong các môn đối kháng truyền thống: một võ sĩ biết rõ đối thủ của mình có thói quen gì, nhưng người thắng thường là người biết rõ thói quen của chính mình hơn.

Mỗi trận đấu là một thước phim, và tôi là người đọc phân cảnh trước khi đạo diễn quay. Trong trường hợp này, phân cảnh cho thấy một vấn đề mang tính cấu trúc: 106 đường nối vượt xa khả năng ghi nhớ phản xạ của bất kỳ người chơi nào. Tác giả của bản danh sách gốc thậm chí khuyên người đọc nên đánh dấu trang để tra cứu thường xuyên. Lời khuyên đó, đọc kỹ, chính là một lời thú nhận: hệ thống đã phức tạp tới mức người ta cần một tài liệu tham chiếu để chơi, chứ không thể dựa vào trí nhớ. Ngưỡng kiến thức của trò chơi đang cao lên, và nó cao lên nhanh hơn tốc độ mà người chơi mới có thể theo kịp.

Đây là điểm tôi muốn dừng lại một chút, bởi nó liên quan trực tiếp tới một trong những mối quan tâm lâu dài của tôi về esports. Một bộ môn mà kiến thức nền tảng trở thành lợi thế cạnh tranh sẽ có xu hướng chuyên nghiệp hóa – điều này tốt cho tầng đỉnh. Nhưng nó cũng tạo ra một rào cản gia nhập ngày càng cao, khiến tầng đáy mất dần tính đại chúng. Trong điền kinh, một đứa trẻ mười hai tuổi có thể chạy đua với bạn bè mà không cần đọc bất kỳ tài liệu kỹ thuật nào. Trong Marvel Rivals, một người chơi mới phải đối mặt với một mạng lưới đường nối mà ngay cả người chơi kỳ cựu cũng không nhớ hết. Sự bất đối xứng đó là cái giá phải trả cho độ sâu chiến thuật, và nó không có lời giải dễ dàng.

Có một điều đáng nói về nhịp phát hành. Cứ khoảng một tháng, một anh hùng mới ra đời. Với quy tắc mỗi anh hùng có hai Team-Up, mỗi tháng hệ thống lại có thêm ít nhất hai cạnh mới. Ở quy mô này, meta không bao giờ thực sự được giải mã trước khi nó bị viết lại. Các đội tuyển chuyên nghiệp – nếu và khi một đấu trường chuyên nghiệp đủ mạnh hình thành quanh trò chơi này – sẽ phải vật lộn với những chu kỳ thích nghi bị nén lại, nơi thời gian để hiểu một phiên bản ngắn hơn thời gian để phiên bản tiếp theo xuất hiện. Trong các môn thể thao truyền thống, người ta thường nói về một chu kỳ bốn năm Olympic như một khung thời gian đủ dài để xây dựng rồi phá vỡ một thế hệ vận động viên. Ở đây, khung thời gian đó bị nén xuống còn vài tuần.

Tôi từng viết về mô hình bẫy pressing trong bóng đá, nơi hai hoặc ba cầu thủ phối hợp để ép đối phương vào một vùng không gian đã được tính trước. Team-Up của Marvel Rivals vận hành theo một logic tương tự, nhưng ở dạng đảo ngược: thay vì ép đối thủ vào bẫy, nó ép chính bạn vào một cặp đôi. Và đây là lúc tôi phải tự bới lỗ hổng trong lập luận của mình.

Toàn bộ phân tích trên đây mang tính cấu trúc, không mang tính dữ liệu. Tôi đang vẽ một tấm bản đồ về các mối nối, nhưng tôi không có bất kỳ con số hiệu suất nào để chứng minh rằng những mối nối đó thực sự tạo ra khác biệt trên bảng xếp hạng. Không có tỷ lệ thắng, không có tỷ lệ chọn, không có tỷ lệ cấm cho từng Team-Up. Tác giả gốc cung cấp một bản kiểm kê – những cặp đôi nào tồn tại – chứ không cung cấp một bản phân tích. Đó là một khác biệt quan trọng, và tôi muốn nói rõ: một danh sách đầy đủ không phải là một bằng chứng đầy đủ. Nếu tôi kết luận rằng một cặp đôi cụ thể nào đó đang quá mạnh, tôi sẽ đang nói dối bằng sự tự tin, chứ không phải bằng dữ liệu.

47 trang viết tay không bao giờ sai – chỉ có cách chúng ta đọc là sai. Và cách đọc sai phổ biến nhất ở đây là biến một bản kiểm kê thành một bản cáo trạng. Số lượng đường nối không tự động đồng nghĩa với sự mất cân bằng; nó chỉ đồng nghĩa với việc bề mặt cân bằng đang lớn lên. Nhưng chính vì tôi không thể chứng minh bằng số liệu, tôi càng phải cẩn thận với những gì mình khẳng định.

Điều tôi có thể khẳng định một cách an toàn là về mặt cấu trúc. Một hệ thống có 106 cạnh và đang phình ra theo tháng là một hệ thống mà chi phí kiểm thử tăng tuyến tính theo số lượng nội dung, trong khi khả năng kiểm thử của con người không tăng theo cùng tốc độ. Đây là một bài toán quản trị, không chỉ là một bài toán thiết kế. Và nó đặt ra một câu hỏi mà nhiều trò chơi dịch vụ trực tuyến đã phải đối mặt: bạn ưu tiên tốc độ ra nội dung, hay ưu tiên chất lượng cân bằng? Marvel Rivals, với nhịp phát hành hàng tháng, đã chọn vế thứ nhất. Cái giá của lựa chọn đó sẽ đến muộn, nhưng nó sẽ đến.

Giờ đến phần phản trực giác. Điều mà hầu hết người chơi và người xem cho là điểm mạnh của hệ thống Team-Up – sự khuyến khích phối hợp – thực ra có thể là điểm yếu lớn nhất của nó. Lý do không nằm ở bản thân việc phối hợp, mà nằm ở việc phối hợp bị bắt buộc.

Trong thể thao đồng đội, có một sự khác biệt triết học giữa phối hợp tự nguyện và phối hợp cưỡng chế. Khi hai cầu thủ bóng đá tự tìm thấy nhau trên sân, đó là sản phẩm của trí tuệ và ăn ý. Khi hai anh hùng Marvel Rivals được thiết kế để tìm thấy nhau, đó là sản phẩm của một bảng tính. Cái thứ nhất tạo ra những khoảnh khắc không thể dự đoán – những pha bóng khiến khán giả đứng dậy. Cái thứ hai tạo ra những lựa chọn tối ưu có thể tính trước – những lựa chọn khiến khán giả gật gù nhưng không đứng dậy.

Tôi không nói rằng Team-Up là ý tưởng tồi. Tôi nói rằng có một nguy cơ bị đánh giá thấp: trong một hệ thống mà sức mạnh phụ thuộc vào cặp đôi, người chơi giỏi nhất không còn là người chơi xuất sắc nhất về kỹ năng cá nhân, mà là người chơi đọc đúng cặp đôi. Đây là một sự tái định nghĩa về tài năng – và nó không phải lúc nào cũng là một sự tái định nghĩa tích cực.

Nếu bạn cần khán giả để hiểu trận đấu, bạn mới là khán giả, không phải nhà phân tích. Và nếu một hệ thống cần đến một danh sách 106 dòng để người xem hiểu được vì sao một cặp đôi thắng, thì hệ thống đó đang gặp vấn đề về khả năng truyền đạt, chứ không chỉ về khả năng cân bằng. Khả năng truyền đạt là điều kiện sống còn của bất kỳ môn thể thao nào muốn có khán giả đại chúng. Bóng đá có thể giải thích một bàn thắng trong ba giây. Điền kinh có thể giải thích một kỷ lục trong một dòng. Marvel Rivals, ở tầng cao nhất, cần một biểu đồ.

Có một rủi ro cấu trúc khác mà tôi muốn gọi tên, dù nó nằm ngoài phần kiểm kê gốc: nguy cơ hình thành những cặp đôi bắt buộc phải chọn. Trong lịch sử các trò chơi đối kháng có thiết kế phối hợp cưỡng chế, kết quả thường thấy là một vài cặp đôi độc chiếm vị trí tối ưu, khiến phần còn lại của danh sách trở thành trang trí. Nếu điều đó xảy ra ở Marvel Rivals, thì chính hệ thống được thiết kế để tăng tính đa dạng lại trở thành công cụ thu hẹp đa dạng. Đây không phải một dự đoán chắc chắn – đây là một rủi ro có tiền lệ, và tôi nêu nó ra vì im lặng về nó sẽ là một sự cẩu thả.

Một điểm nữa cần nhìn thẳng: đây là một trò chơi có nguồn lực nội dung bị giới hạn bởi quyền sở hữu trí tuệ. The Hood là một nhân vật Marvel được cấp phép, không phải một ý tưởng do đội ngũ thiết kế nội bộ tự sinh ra trong chân không. Nghĩa là đường ống nội dung của trò chơi chịu một ràng buộc kép – năng lực thiết kế và khả năng tiếp cận IP. Khi bạn hứa rằng mỗi nhân vật sẽ luôn có Team-Up, bạn đang tự ràng buộc mình vào một hợp đồng thiết kế dài hạn, và bạn sẽ phải tôn trọng hợp đồng đó vào những tháng mà bạn có ít lựa chọn nhân vật hấp dẫn nhất. Đó là lúc chất lượng trung bình dễ bị hy sinh vì số lượng.

Và giờ là điều mà có lẽ là điểm phản trực giác lớn nhất trong toàn bộ bài viết này. Tôi đã dành phần lớn dung lượng để phân tích một bài hướng dẫn cơ chế trò chơi, và tôi muốn thành thật về điều đó: đây không phải một sự kiện esports. Đây không phải một trận đấu, một kỳ chuyển nhượng, một giải đấu, một bản hợp đồng. Đây là một tài liệu tham chiếu tĩnh, được viết ra để tồn tại lâu dài và được tìm thấy qua tìm kiếm. Nó có giá trị phân tích thật ở tầng thiết kế, nhưng nó không kể cho chúng ta bất cứ điều gì về đội nào đang mạnh, tuyển thủ nào đang lên, hay khu vực nào đang trỗi dậy. Bất kỳ ai đọc nó như một bản tin esports đều đang đọc sai thể loại.

Tôi nêu điều này không phải để hạ thấp bài viết gốc. Tôi nêu nó vì chính sự nhầm lẫn thể loại ấy là biểu hiện của một vấn đề lớn hơn trong cách chúng ta tiêu thụ nội dung về trò chơi điện tử. Một bài hướng dẫn có tựa đề "tất cả" dễ bị đọc như một bản tin có thẩm quyền, trong khi thực chất nó chỉ là một bản kiểm kê cần được cập nhật liên tục – và bản thân nó đã tự thừa nhận điều đó bằng lời hứa giữ nội dung luôn mới. Một bản kiểm kê sống thì không bao giờ hoàn chỉnh, và một bản kiểm kê không hoàn chỉnh thì không nên được trích dẫn như một chân lý cố định.

Cuộc đua không bắt đầu khi tiếng súng nổ; nó bắt đầu khi bạn nhận ra đường chạy bị đánh tráo. Với Marvel Rivals, đường chạy không bị đánh tráo bởi một đối thủ – nó bị đánh tráo bởi chính sự phình to của hệ thống mà nhà phát triển đã dựng nên để làm cho trò chơi trở nên thú vị hơn. Mỗi Team-Up thêm vào là một lời hứa về chiều sâu mới, và cũng là một khoản nợ kỹ thuật mới. Không ai biết chính xác khoản nợ đó sẽ được trả vào lúc nào, nhưng cấu trúc của nó thì đã rõ.

Điều tôi muốn để lại không phải một dự đoán về việc hệ thống này sẽ sụp đổ hay thành công. Điều tôi muốn để lại là một cách nhìn. Trong thể thao nói chung và esports nói riêng, người ta thường đo lường sức mạnh bằng những gì có thể đếm được: số bàn thắng, số danh hiệu, số tiền chuyển nhượng. Nhưng có một loại sức mạnh khác khó đếm hơn – đó là khả năng giữ cho một hệ thống phức tạp vẫn còn có thể hiểu được, dù nó lớn đến đâu. Marvel Rivals đã xây dựng một hệ thống phức tạp một cách xuất sắc. Câu hỏi chưa được trả lời là liệu nó có thể giữ cho hệ thống đó vẫn còn đọc được – bởi chính người chơi, bởi người xem, và bởi chính những người thiết kế nó.

Tôi đã dành nhiều năm đọc những con số nằm ngoài bảng tỷ số. Và điều tôi học được là: một hệ thống không sụp đổ vào ngày nó mất cân bằng. Nó sụp đổ vào ngày không còn ai đủ kiên nhẫn để đọc hết nó.

Marvel Rivals vẫn còn rất nhiều thời gian trước ngày đó. Nhưng đồng hồ thì đã bắt đầu chạy, và mỗi tháng nó lại chạy nhanh thêm một chút – đúng bằng tốc độ của một anh hùng mới, và đúng bằng tốc độ của hai đường nối mới được thêm vào một tấm bản đồ vốn đã không ai đọc hết.