Cái chết của trọng tài El Búho: khi một martinete phơi bày khoảng trống pháp lý của lucha libre Mexico

Một trọng tài đứng giữa sàn đấu, không được huấn luyện để chịu ngã. Một đô vật nâng anh ta lên, xoay người, rồi đưa thẳng đỉnh đầu anh ta xuống nền. Đó là martinete, biến thể nguy hiểm nhất của đòn piledriver trong lucha libre, nơi toàn bộ trọng lượng cơ thể dồn xuống cổ và đỉnh đầu người nhận. Trọng tài ấy, Gerardo Germán Pineda, nghệ danh El Búho, đã tử vong.

Sự việc diễn ra tại một đêm diễn của El Patrón Espectáculos ở Mineral de la Reforma, bang Hidalgo, Mexico. Đô vật thực hiện đòn là Hijo de Fishman. Đoạn video lan truyền trên mạng xã hội nhanh hơn mọi thông cáo chính thức. Chỉ trong vài ngày, một đêm diễn độc lập nhỏ đã biến thành tâm điểm của truyền thông quốc gia, một cuộc điều tra hình sự, và một cuộc tranh luận cũ như chính môn đấu vật này.

Tôi theo dõi võ thuật và điền kinh hơn bốn mươi năm, từ những sàn quyền anh ở Melbourne đến các đường chạy ở Chiang Mai. Lucha libre không vận hành theo logic cạnh tranh. Kết quả được viết trước. Không có bảng xếp hạng, không có tỷ lệ knockout, không có chỉ số phòng ngự takedown. Người thắng thua là diễn viên. Vì vậy tôi không đọc cái chết của El Búho như một thất bại thi đấu, mà như một thất bại an toàn, loại thất bại nghiêm trọng nhất mà một môn thể thao có thể mắc phải.

Lucha libre là bộ môn đấu vật chuyên nghiệp của Mexico, một môn trình diễn có kịch bản chứ không phải thể thao đối kháng cạnh tranh. Điều đó không làm nó bớt nguy hiểm. Khi kết quả đã được định trước, rủi ro không đến từ đối thủ mà từ thiết kế của màn trình diễn: độ cao cú ngã, góc tiếp đất, và người nhận đòn.

Ở các đấu trường lớn như CMLL hay AAA, ban tổ chức kiểm soát chặt danh sách các đòn bị cấm, yêu cầu nhân viên y tế túc trực, và đào tạo người nhận đòn để biết cách hấp thụ lực. Đó là hệ thống có tầng lớp, có quy trình, có người chịu trách nhiệm ký duyệt từng màn trình diễn.

Ở tầng dưới, nơi El Patrón Espectáculos hoạt động, những rào chắn đó mỏng hơn nhiều. Các đêm diễn độc lập ở những bang như Hidalgo thường không có cơ quan quản lý đứng sau, không có danh sách đòn cấm được thực thi, và không có ai kiểm tra xem người nhận đòn có đủ điều kiện thể chất để nhận nó hay không. Đó là toàn bộ câu chuyện. Và nó không bắt đầu từ Hijo de Fishman.

Martinete không phải một đòn tùy tiện. Nó là biến thể của piledriver, trong đó người nhận bị dốc ngược và hạ thẳng xuống đầu. Vì biên độ chấn thương thật quá lớn, phần lớn các đấu trường có quy định đều hạn chế hoặc cấm hẳn nó. Việc một đòn như vậy xuất hiện trong một đêm diễn độc lập, không có cơ quan quản lý đứng sau, đã là một tín hiệu quản trị đỏ.

Nhưng vấn đề nghiêm trọng hơn nằm ở người nhận. Một trọng tài không phải vận động viên được huấn luyện để chịu cú ngã đỉnh đầu. Trong đấu vật chuyên nghiệp, trọng tài đôi khi tham gia vật lý như một trò diễn. Đó là một mô-típ quen thuộc, và cũng là một mô-típ rủi ro. Trọng tài được đào tạo để điều hành trận đấu, đếm nhịp, phân xử, chứ không phải để hấp thụ lực từ một cú dốc ngược.

Khi anh ta trở thành người nhận đòn, biến số an toàn quan trọng nhất đã bị đặt sai chỗ. Câu hỏi kỹ thuật trung tâm không phải là đòn đó mạnh đến đâu, mà là tại sao nó được thực hiện lên một người không được chuẩn bị để nhận nó. Đó là câu hỏi mà cuộc điều tra phải trả lời, và cũng là câu hỏi mà ban tổ chức phải tự trả lời trước khi đưa màn trình diễn vào kịch bản.

Tôi từng dành nhiều năm phân tích dữ liệu sinh cơ học cho các vận động viên điền kinh, đo góc chân, tần số bước, thời gian tiếp xúc mặt đất. Từ công việc đó, tôi học được một điều: dữ liệu không biết nói dối, nhưng người đọc nó thì có. Ở đây, dữ liệu là đoạn video. Nó cho thấy một hành động, không cho thấy một ý định. Nó ghi lại cú tiếp đất, không ghi lại cuộc họp đã phê duyệt hay từ chối màn trình diễn đó.

Cộng đồng mạng đã đọc đoạn video như một bản án. Nhưng một cuộn băng không có cột ghi chú về kịch bản. Nó không cho biết liệu Hijo de Fishman làm đúng theo chỉ đạo, làm sai một đòn đã được duyệt, hay tự ý thực hiện một hành động nằm ngoài kế hoạch. Ba kịch bản đó dẫn đến ba kết luận pháp lý hoàn toàn khác nhau.

Cấu trúc quanh sự việc mới là thứ đáng phân tích. Các đô vật độc lập ở Mexico thường làm việc không có bảo hiểm, không có hợp đồng chặt chẽ, và không có bác sĩ túc trực bên sàn. Biên lợi nhuận của một đêm diễn địa phương rất mỏng, nên đầu tư cho an toàn là khoản dễ bị cắt nhất khi ban tổ chức cân đối chi phí.

Một vận động viên không bao giờ gục ngã vì sức lực, mà vì cấu trúc quanh họ rạn nứt từ trước. Trong trường hợp này, người gục ngã không phải vận động viên, mà là một trọng tài, và cấu trúc đã rạn nứt từ lâu trước khi anh ta bước lên sàn. Một ngành không có ai chịu trách nhiệm về an toàn thì luôn tìm được ai đó để gánh hậu quả.

El Patrón Espectáculos phản ứng theo cách mà các tổ chức độc lập thường phản ứng khi đối mặt khủng hoảng: họ thuê luật sư đi cùng đô vật đang bị điều tra, và họ kêu gọi sự kiềm chế từ giới truyền thông, người hâm mộ và cả gremio, cộng đồng những người làm nghề. Đây là một động thái hai mục đích. Nó vừa bảo vệ đô vật, vừa bảo vệ chính thương hiệu của ban tổ chức.

Một tổ chức đứng ra lo pháp lý cho người của mình thường đang ngầm thừa nhận rằng nó cũng có phần trách nhiệm trong câu chuyện. Điều đáng chú ý là trong thông cáo đó không có bất kỳ cam kết nào về cải cách an toàn, không có lệnh đình chỉ đô vật, và không có thông báo tạm dừng các đêm diễn.

Về mặt pháp lý, câu hỏi trung tâm là nghĩa vụ chăm sóc. Trong nhiều hệ thống luật, người lao động tại chỗ được hưởng một mức bảo vệ nhất định, và nếu trọng tài được coi là người làm việc tại sự kiện, trách nhiệm có thể dịch chuyển về phía ban tổ chức bất kể ý định của đô vật. Đây là lý do việc ban tổ chức nhanh chóng cử luật sư đi cùng Hijo de Fishman vừa mang tính bảo vệ, vừa mang tính phòng ngự. Gia đình El Búho có thể theo đuổi các khiếu nại dân sự song song với tiến trình hình sự, và điều đó mở rộng phạm vi trách nhiệm ra ngoài một cá nhân.

Phản ứng dễ thấy nhất từ công chúng là kết tội Hijo de Fishman. Đoạn video được xem hàng triệu lần, và trong mắt nhiều người, hình ảnh một cú dốc đầu đã đủ để kết luận. Nhưng trong một bộ môn có kịch bản, việc quy trách nhiệm cho một cá nhân là cách đọc hời hợt nhất. Cuộc điều tra mới là nơi xác định đòn đó nằm trong kịch bản, bị thực hiện sai, hay hoàn toàn nằm ngoài kế hoạch.

Điểm mù thật sự nằm ở chỗ khác. Khán đài trống trong những ngày sau sự việc, khi các đêm diễn bị hoãn, nói nhiều hơn bất kỳ lời kêu gọi nào. Khi khán đài trống, ta nghe rõ hơn tiếng thở của trận đấu. Ở đó không có tiếng hò reo che lấp, không có ánh đèn sân khấu, chỉ còn lại câu hỏi cơ bản: ngành này tồn tại để phục vụ ai, và với cái giá nào?

Có một nghịch lý mà ít người muốn nhìn thẳng. Các màn trình diễn nguy hiểm chính là thứ bán vé. Cú ngã càng cao, khán giả càng phấn khích. Nên khi một ban tổ chức độc lập đẩy giới hạn lên để giành sự chú ý trong một thị trường đông đúc, họ đang làm đúng theo động lực thị trường, và sai theo mọi tiêu chuẩn an toàn.

Không ai ra lệnh cho El Búho nhận cú ngã đó. Nhưng một hệ thống không có ai chịu trách nhiệm thì luôn tìm được ai đó để gánh hậu quả. Sự việc này cũng phơi bày một quy luật về cách ngành thể thao vận hành toàn cầu. Ở mọi quốc gia, tầng dưới của bất kỳ môn thể thao nào cũng là nơi rủi ro bị đẩy về phía người lao động.

Tôi từng viết về các vận động viên trẻ Thái Lan bỏ tập vì mất thu nhập trong đại dịch, và về hệ thống tiếp sức của Jamaica sụp đổ khi phụ thuộc vào một cá nhân xuất chúng. Mẫu hình luôn giống nhau: người yếu nhất trong chuỗi chịu hậu quả nặng nhất. Ở Mineral de la Reforma, người yếu nhất là một trọng tài.

Có một khoảng cách lớn giữa những gì công chúng mong đợi và những gì hệ thống thực sự làm được. Công chúng mong một bản án nhanh và một cuộc cải cách. Nhưng các đêm diễn độc lập ở Mexico không có cơ quan quản lý nào để ban hành cải cách. Không có liên đoàn, không có ủy ban trọng tài, không có cơ quan cấp phép hành nghề. Khi không có ai đứng ra ban hành quy tắc, quy tắc chỉ có thể đến từ chính những người làm nghề, và điều đó chỉ xảy ra khi áp lực đủ lớn.

Điều đáng lo nhất là ký ức của ngành thể thao rất ngắn. Một cái chết gây chấn động vài tuần, rồi các đêm diễn lại đông khán giả, các cú ngã lại cao hơn, và những bài học lại bị chôn dưới tiếng hò reo. Sân vận động trống là tấm gương lớn nhất cho ngành thể thao: nhìn vào đó, ta thấy mình vì ai mà tồn tại.

Cuộc điều tra sẽ mất nhiều tháng, có thể lâu hơn một chu kỳ tin tức. Nhưng điều đáng theo dõi không phải là bản án dành cho một đô vật. Điều đáng theo dõi là liệu cái chết của El Búho có buộc được tầng dưới của lucha libre Mexico chấp nhận một bộ quy tắc an toàn tối thiểu hay không: danh sách đòn bị cấm, yêu cầu nhân viên y tế túc trực, và nguyên tắc không bao giờ để người không được huấn luyện nhận cú ngã đầu. Nếu không, đêm diễn tiếp theo sẽ lại giống đêm diễn trước, chỉ khác tên người. Và khi ấy, sân đấu vẫn sẽ trống, chờ một bi kịch khác lấp đầy nó.