Đế giày dày quá quy định: tấm huy chương vàng Asiad của nhà vô địch đi bộ Kazakhstan biến mất sau một đêm

"Người ta thấy một trận đấu; tôi thấy những số phận đang chuyền bóng." Tôi vẫn nói câu ấy trên sóng, dù nó được sinh ra từ bóng đá. Sáng ngày 27 tháng 9, trên đường đua đi bộ vòng quanh Nagoya, tôi nhìn thấy một thân phận khác đi qua vạch đích trước tất cả những người còn lại. Yasmina Toksambaeva, người Kazakhstan, về nhất nội dung đi bộ marathon nữ của Đại hội Thể thao châu Á lần thứ 20. Đồng hồ điện tử dừng ở 3 giờ 22 phút 20 giây. Cô bỏ xa người về nhì gần 4 phút. Tôi ngồi trong phòng biên tập, người nóng ran, màn hình chỉnh màu hiển thị sai, và tôi đã nghĩ: đây là một cú sốc đẹp của một kỳ đại hội mà tôi chưa kịp quen. Sáng hôm sau, bảng kết quả điện tử đổi màu. Tên cô biến mất khỏi vị trí số một. Suốt bốn mươi bảy năm ngồi nhìn đường chạy, tôi chưa từng thấy một tấm huy chương vàng Asiad bị tước vì đế giày. Người ta tước vì doping. Người ta tước vì tuổi. Người ta tước vì đường chạy cắt sai, vì trọng tài đếm vòng nhầm. Lần này, người ta tước vì miếng xốp dưới lòng bàn chân dày hơn 40 milimét. Tôi cần dừng lại một chút, vì nội dung này không phải ai cũng hiểu đúng. Đi bộ thể thao là một môn đường trường, khác hẳn chạy. Vận động viên phải giữ liên tục một chân tiếp đất, và đầu gối của chân vươn về phía trước phải thẳng trong khoảnh khắc tiếp đất. Trọng tài đi theo suốt 42,195 kilômét, và họ có quyền rút thẻ đỏ nếu thấy chân nhấc khỏi mặt đường hoặc gối cong. Đi bộ marathon là cự ly đủ dài bằng marathon chạy, chỉ khác ở chỗ đôi chân không bao giờ được bay lên. Cái khó của môn này nằm ở chỗ: cơ thể con người được thiết kế để chạy nhanh bằng cách nhảy, còn luật thì bắt người ta đi. Tôi từng ngồi xem một giải đi bộ trẻ ở Sài Gòn, dưới cái nắng tháng tư, và tôi thấy các em mười bảy tuổi đi quanh một vòng sân thể dục hai mươi lần, khuôn mặt đỏ bừng, mỗi bước chân đều phải tự nhắc mình không được cong gối. Người ngoài nhìn vào tưởng đây là môn dễ, vì ai chẳng biết đi. Nhưng đi bộ thể thao ở đẳng cấp châu lục là một trong những môn đau đớn nhất của điền kinh đường trường, và cũng là một trong những môn ít khán giả nhất. Nội dung đi bộ nữ châu Á từ hai mươi năm nay là sân nhà của Trung Quốc. Trung Quốc có hệ thống tuyển chọn từ trường học, có đội ngũ huấn luyện viên chuyên trách, có cả một dây chuyền thể thao thành tích cao được nuôi từ lớp mười. Một em gái mười lăm tuổi được phát hiện ở một huyện nhỏ có thể được đưa lên trại huấn luyện tỉnh, rồi lên đội tuyển quốc gia, rồi ra đấu trường châu lục. Nhật Bản, nước chủ nhà kỳ này, đi sau một bậc nhưng có nền tảng ổn định và có lợi thế sân nhà. Kazakhstan thì gần như không ai nhắc đến ở cự ly này trong các bản tin trước giải. Đại hội lần thứ 20 tổ chức ở Aichi và Nagoya, vùng trung tâm nước Nhật, vào cuối tháng 9. Cuối tháng 9 ở đây vẫn còn oi. Một cuộc đi bộ dài hơn ba tiếng dưới độ ẩm cao là một bài kiểm tra thể lực và cả bài kiểm tra chiến thuật về cách phân bổ sức. Những ai từng đứng ngoài đường đua ở Nhật mùa này đều biết: nhiệt độ không quá khắc nghiệt, nhưng độ ẩm thì bào mòn. Vậy nên khi Toksambaeva về nhất, báo chí địa phương gọi đó là "cú sốc". Tôi không thích chữ sốc, vì nó thường được dùng để che đi việc người viết không chịu tra cứu. Nhưng lần này tôi phải thừa nhận: về mặt kết quả, đó đúng là một cú sốc. Ban tổ chức kiểm tra thiết bị sau khi cuộc đua kết thúc. Kết quả ban đầu vẫn được công nhận. Khoảng thời gian giữa tiếng súng lệnh và tiếng thông báo tước huy chương chỉ kéo dài vài chục giờ. Tôi xin kể phần kỹ thuật trước, vì đó là chỗ mà đa số bản tin chỉ ghi một dòng. Quy định về giày thi đấu của World Athletics, cơ quan điều hành điền kinh thế giới, đặt hai giới hạn có thể đo được. Một: độ dày tối đa của đế giày ở các nội dung đường trường là 40 milimét. Hai: mẫu giày mà vận động viên mang khi thi đấu phải nằm trong danh sách giày được phê duyệt, tức danh sách approved-shoe list, do chính World Athletics công bố và cập nhật theo từng giai đoạn. Nếu mẫu giày không có tên trong danh sách ấy, hoặc đế dày quá giới hạn, kết quả có thể bị hủy. Hai giới hạn này không phải chuyện hình thức. Chúng sinh ra từ cuộc tranh cãi về giày "siêu đế" những năm gần đây, khi các mẫu giày đường trường dùng bọt xốp đàn hồi cao kết hợp tấm cacbon có thể trả lại cho người chạy một phần năng lượng ở mỗi bước. Với một môn đòi hỏi hàng chục nghìn bước lặp lại trong hơn ba tiếng đồng hồ, phần năng lượng được trả lại ấy cộng dồn thành một khoảng cách rất thật trên đường đua. World Athletics đặt trần 40 milimét và bắt buộc danh sách phê duyệt vì lý do đó, chứ không phải để hành chính hóa môn thể thao. Cái gọi là trách nhiệm nghiêm ngặt, hay strict liability, áp dụng ở đây. Nghĩa là: chỉ cần thiết bị sai quy định, kết quả bị hủy. Không cần chứng minh vận động viên cố ý. Động cơ không được xét đến như một yếu tố gỡ tội. Đây là điểm mà nhiều người hâm mộ không nắm, và vì không nắm nên họ thấy quyết định tước huy chương là vô lý. Thực ra nó nhất quán với cách điền kinh thế giới đang vận hành. Ban tổ chức Asiad 20 kiểm tra trang phục và giày của vận động viên sau cuộc đua. Họ kết luận đế giày của Toksambaeva vượt giới hạn cho phép và mẫu giày cô mang không nằm trong danh sách được phê duyệt. Trích dẫn trên báo chí nói rằng cô đã "phớt lờ quy định này". Tôi giữ nguyên cách diễn đạt ấy, vì nó quan trọng: người ta đang ám chỉ một sự vi phạm có chủ ý, chứ không phải một sai sót hành chính. Cách dùng từ như vậy ảnh hưởng trực tiếp đến rủi ro danh tiếng của vận động viên trong nhiều năm sau. Kết quả bị hủy kéo theo một chuỗi dịch chuyển. Huy chương vàng về tay Danzengquzong của Trung Quốc. Huy chương bạc về tay Ma Li, cũng của Trung Quốc. Huy chương đồng về tay Yukiko Umeno, người Nhật Bản, vận động viên trước đó về thứ tư. Như vậy, từ chỗ có một nhà vô địch ngoài dự đoán, bảng tổng sắp nội dung này trở thành một cặp Trung Quốc nhất nhì cộng thêm một suất cho nước chủ nhà. Tôi muốn nói rõ một chuyện về cơ chế: huy chương được phân bổ lại trên giấy và trên bảng điện tử, không phải trên đường đua. Không ai chạy thêm một mét nào cả. Kết quả cuối cùng của một nội dung đường trường bị định đoạt bởi một cuộc họp kỹ thuật sau đó, và đây là đặc trưng của các vụ xử vì thiết bị. Cảm giác ấy rất lạ với những người quen xem thể thao qua ảnh về đích. Về mặt cấu trúc thành tích, tôi thấy có ba điểm đáng nói. Điểm thứ nhất, khoảng cách gần 4 phút trên cự ly 42,195 kilômét là một khoảng cách lớn ở đẳng cấp châu lục. Ở nội dung đi bộ, người ta thường thấy các vận động viên đi theo nhóm kéo nhau cho đến hai phần ba cuộc đua rồi mới tách. Một người về trước 4 phút nghĩa là người đó hoặc đã bỏ đi rất sớm, hoặc đã duy trì được một nhịp mà cả nhóm không theo nổi. Cả hai kịch bản đều đáng để soi lại, đặc biệt khi kết quả sau đó bị hủy vì thiết bị. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu đường trường của tôi, khoảng cách lớn kiểu này thường xuất hiện khi một trong hai chuyện xảy ra: nhóm đông gặp sự cố chiến thuật, hoặc người dẫn đầu có một lợi thế không nằm trong cơ bắp. Điểm thứ hai, mốc thời gian 3 giờ 22 phút 20 giây tự nó không phi lý. Tôi không có đủ dữ liệu để đối chiếu tuyệt đối, và bản thân kết quả này đã bị hủy nên nó không còn giá trị xếp hạng hay phá kỷ lục. Điều tôi muốn nói là: một vận động viên muốn đi bộ hơn ba tiếng đồng hồ với tốc độ đó vẫn cần một nền thể lực thật, không phải chỉ cần một đôi giày. Cái giày có thể giúp, cái giày không thể thay người đi bộ. Tôi không có dữ liệu chia đoạn từng vòng, nên tôi không thể nói cô ấy bỏ đi từ kilômét nào hay về rút cuối. Sự thiếu dữ liệu chia đoạn này khiến mọi phán đoán về diễn biến cuộc đua chỉ là phỏng đoán, và tôi sẽ không phỏng đoán thay ban tổ chức. Điểm thứ ba, và đây là điểm tôi cho là trung tâm: sự việc này là một bài học về quản trị thiết bị, không phải bài học về doping. Tôi đã nói điều này rất nhiều lần trên sóng của mình, và tôi sẽ nói lại ở đây, vì tôi sợ độc giả sẽ gộp hai chuyện làm một. Các trường hợp huy chương vàng châu Á bị tước trước đây, theo những gì tôi tra được, đều liên quan đến doping. Đây là lần đầu tiên một tấm vàng của Asiad bị tước vì thiết bị và trang phục. Đây là một tiền lệ mới, và tiền lệ mới thì cần được đọc cho đúng, không nên bị đẩy thành một câu chuyện đạo đức đơn giản. Cùng kỳ đại hội này, theo tôi theo dõi, còn có một vụ việc về thiết bị nữa liên quan đến các xạ thủ Việt Nam, ở phần độ cứng của trang phục thi đấu. Việc hai sự việc cùng xuất hiện ở một kỳ đại hội cho tôi một suy đoán: ban tổ chức đang siết kiểm tra thiết bị một cách có hệ thống, không phải kiểm tra lẻ. Đây là điều mà các đoàn thể thao nhỏ, trong đó có Việt Nam, nên ghi vào sổ tay trước khi lên đường. Về thủ tục, Toksambaeva đã kháng cáo lên hội đồng trọng tài. Kết quả kháng cáo hiện chưa được công bố. Vì vậy, dù huy chương đã được phân bổ lại, tính pháp lý của kết quả cuối cùng vẫn còn để mở. Đây là một chi tiết mà tôi nghĩ bất cứ ai đưa tin đều phải ghi rõ, kẻo độc giả đọc xong tưởng câu chuyện đã khép. Bây giờ đến phần tôi muốn tranh luận. Cách đưa tin phổ biến là: một vận động viên Kazakhstan bị bắt lỗi thiết bị, huy chương về tay người xứng đáng hơn. Cách đưa tin ấy nghe gọn, và nó có một phần sự thật. Nhưng nó bỏ qua hai điều. Điều thứ nhất, người ta đang đồng nhất hai loại lỗi rất khác nhau về mức độ. Doping là hành vi tác động vào chính cơ thể, vào sinh học của vận động viên, và nó là một dạng gian lận có ý thức nhắm vào chính mình. Vi phạm độ dày đế giày cũng là vi phạm quy định và cũng bị xử theo nguyên tắc trách nhiệm nghiêm ngặt. Nhưng câu hỏi đặt ra là ai chọn đôi giày đó. Nếu đó là giày do nhà tài trợ cấp, nếu đó là một mẫu nguyên mẫu mà hãng đưa cho vận động viên thử, thì người chịu trách nhiệm có thể không phải là cô gái đứng trên đường đua. Tôi không có bằng chứng về việc này, và tôi không muốn kết luận thay. Nhưng tôi muốn nói rằng: một đoàn thể thao có trách nhiệm kiểm tra giày của vận động viên trước khi thi đấu, và nếu khâu ấy lọt, thì đó là lỗi của hệ thống, không chỉ của một cá nhân. Điều thứ hai, cách đưa tin ấy vô tình xóa đi một câu hỏi lớn hơn về môn thể thao này. Nếu đế giày dày hơn có thể tạo ra một phần lợi thế thật, thì bản thân cuộc đua đang phụ thuộc vào thiết bị đến mức nào? Người ta cấm giày để bảo vệ sự công bằng, nhưng cái lằn ranh 40 milimét là một con số do con người đặt ra, và mỗi lần một hãng sản xuất ra một đôi giày lùi vào dưới lằn ranh vài milimét, người ta lại đang tối ưu hóa trong khuôn khổ luật. Đây là một cuộc đua của các hãng giày diễn ra song song với cuộc đua của các vận động viên, và nó ít được nói tới trên báo. Tôi nói điều này với tư cách một người đã bình luận điền kinh từ khi giày đinh còn làm bằng da, và tôi đã nhìn thấy cảnh các vận động viên trẻ bị kẹt giữa một bên là quy định kỹ thuật mà họ không được huấn luyện để hiểu, một bên là áp lực nhà tài trợ mà họ không được phép từ chối. Toksambaeva, theo dòng trạng thái cô đăng sau sự việc, chỉ nói rằng mọi chuyện rồi sẽ được giải quyết theo ý Chúa. Tôi đọc nó như cách một người đang tiêu hóa một cú sốc, chứ không phải cách một người chuẩn bị đấu lại bằng tuyên bố. Đó là một phản ứng rất người, và tôi thấy nó đáng được tôn trọng. Mỗi lần họ ghi bàn, một định kiến vỡ ra. Ở đây không có bàn thắng. Nhưng có một định kiến khác đang lung lay: định kiến rằng điền kinh là môn sạch nhất trong các môn thể thao, rằng ở đường chạy thì không có gì để gian lận ngoài cơ thể. Thực tế cho thấy cơ thể chỉ là một nửa câu chuyện; nửa còn lại nằm trong phòng thí nghiệm của các hãng giày. Có một khả năng khác mà tôi muốn đặt trên bàn. Nếu cuộc kháng cáo thành công, huy chương sẽ phải trả lại và phân bổ lại một lần nữa. Lúc đó cái sai sót ban đầu sẽ đắt hơn gấp nhiều lần so với chính nó. Một hội đồng trọng tài sửa một quyết định sai về kỹ thuật là chuyện bình thường; một đại hội sửa lại danh sách huy chương sau khi đã công bố là chuyện khác hẳn. Đây là lý do vì sao tôi cho rằng khâu kiểm tra thiết bị tiền đua nên được coi ngang hàng với kiểm tra doping tiền đua, chứ không nên để nó thành một cuộc đánh đố hậu kiểm. Tôi cũng muốn nói một điều về thiệt hại. Trong các sự việc như thế này, thiệt hại về thể chất không có. Thiệt hại nằm ở tiền. Một tấm huy chương vàng Asiad với một vận động viên trẻ đến từ một đoàn nhỏ có thể mở ra tiền thưởng nhà nước, hợp đồng quảng cáo, suất học đại học, và cả những suất hỗ trợ cho gia đình. Khi tấm huy chương ấy bị tước, cái mất không chỉ nằm ở huy chương. Và trong mọi bảng tin mà tôi đọc, không bảng tin nào nhắc tới phần ấy. Đó là khoảng trống mà tôi vẫn luôn cố lấp trong các bài của mình: mỗi bài tôn vinh đều phải đi kèm một bảng số liệu về tiền. Các cầu thủ bóng đá nữ mà tôi lấy làm vốn liếng cho sự nghiệp viết lách của mình thường xuyên bị nhắc ra khỏi mối lo ấy, bị coi như là biểu tượng, như là hình ảnh, chứ không phải những người phải trả tiền thuê trọ. Tôi đã học được rằng người ta có thể bàn về phong cách thi đấu mà không cần biết một vận động viên phải đi xe buýt hai tiếng mỗi ngày để tới sân tập. Tôi muốn mọi bài viết của tôi phơi bày phần ấy ra. Tôi già rồi, nhưng mỗi cuộc gọi từ họ làm tôi trẻ lại. Và trong sự việc này, không có cuộc gọi nào cả. Chỉ có một bản kết luận kỹ thuật, một dòng trạng thái, và một cái tên bị gạch khỏi bảng vàng. Sân cỏ dạy tôi rằng: có những bài học không bao giờ bị từ chối. Nhưng quy định giày không dạy, nó chỉ áp đặt. Với những người làm thể thao ở các đoàn nhỏ, nơi ngân sách eo hẹp và nhân lực mỏng, một danh sách giày được phê duyệt dài hàng trăm mục có thể trở thành một cái bẫy không được ai báo trước. Tôi không đứng về phía lỗi. Tôi đứng về phía việc biết rõ luật trước khi bước vào vạch xuất phát. Điều tôi muốn để lại sau bài này không phải là một kết luận về Toksambaeva, vì cuộc kháng cáo còn chưa ngã ngũ. Điều tôi muốn để lại là một câu hỏi: nếu một tấm huy chương vàng châu Á có thể đổi chủ vì vài milimét xốp dưới đế giày, thì mỗi đoàn thể thao nhỏ có đang chuẩn bị nổi một bộ phận kiểm tra thiết bị trước từng trận chưa? Và nếu câu trả lời là chưa, thì người trả giá cho khoảng trống ấy không phải là người ngồi trong văn phòng, mà là một cô gái ướt đẫm mồ hôi vừa đi hơn ba tiếng đồng hồ dưới trời ẩm, để rồi bước xuống khỏi đường đua và không còn gì trong tay.