Cái chết của trọng tài 75 tuổi ở Hidalgo: Khi một màn trình diễn đấu vật bước vào phòng xử án

Đêm diễn ở Mineral de la Reforma, bang Hidalgo, Mexico, mở màn bằng thứ âm thanh quen thuộc của mọi buổi trình diễn đấu vật tự do ở vùng ngoại ô: tiếng loa rẻ tiền, ánh đèn vàng vọt, và một hàng ghế khán giả ngồi sát sàn đến mức nghe được tiếng thở dốc của người biểu diễn. Người bước ra giữa sàn để nhận cú vật trong đêm đó là một trọng tài 75 tuổi, Gerardo Germán Pineda, người mà khán giả quen gọi bằng biệt danh trìu mến El Búho — Con Cú. Chỉ vài giây sau, ông nằm bất động trên sàn.

Trong những bản tin đầu tiên, không ai nhắc đến bác sĩ bên sàn. Không ai nhắc đến xe cứu thương. Không ai nhắc đến bảo hiểm hay giấy phép tổ chức. Người ta chỉ nhắc đến ba thứ: một cái tên đòn đánh, một cái tên người biểu diễn, và một tấm ảnh chụp lúc bị bắt.

Ba thứ đó cộng lại đủ để dựng nên một phiên tòa trên mạng xã hội trước khi bất kỳ cơ quan pháp y nào mở miệng. Và đó chính là lúc tôi bắt đầu cảm thấy quen thuộc một cách khó chịu.

Tôi đã dành nhiều năm đứng ở rìa những sàn đấu, ghi lại từng buổi tập, từng lần lên dây cót, từng khoảng lặng trước khi một đòn được tung ra. Kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi dạy cho tôi một điều tưởng như đơn giản nhưng hầu như luôn bị bỏ qua trong lúc đám đông đang giận dữ: thứ giết người hiếm khi là cú đánh cuối cùng. Nó là toàn bộ chuỗi quyết định nhỏ được đưa ra trước đó, trong im lặng, vào những thời điểm mà không ai buồn nhìn.

Giữa hai quả bóng lăn, có một khoảng lặng chứa toàn bộ sự thật. Ở đây cũng vậy. Khoảng lặng nằm giữa tiếng nhạc mở màn và tiếng còi xe cứu thương, và trong khoảng lặng đó có một người đàn ông 75 tuổi, một tấm giấy phép không tồn tại, và một quyết định đưa ông ta lên sàn.

Để hiểu chuyện gì đã xảy ra, cần nói rõ một điều mà phần lớn độc giả thể thao không quen phân biệt. Đấu vật tự do — lucha libre ở Mexico — không phải một môn võ thuật thi đấu theo nghĩa thông thường. Nó không phải quyền anh, không phải vật tự do thể thao, không phải taolu hay sanda. Đây là một loại hình biểu diễn có dàn dựng, nơi kết quả đã được định trước, nơi các đòn đánh được phối hợp giữa hai người biểu diễn giống như một vũ đạo hơn là một cuộc đối kháng.

Điều đó có nghĩa là mọi khái niệm mà chúng ta thường dùng để phân tích thể thao — thành tích đối đầu, thứ hạng cân, chất lượng hồ sơ thắng thua, tỷ lệ kết thúc đối thủ — đều không áp dụng được. Không có ai thắng, không có ai thua theo nghĩa thi đấu. Chỉ có một buổi diễn, và trong buổi diễn đó, một người đã chết.

Chính vì thế, khi các bản tin đầu tiên nói về một đòn đánh bị cấm và một động cơ trả thù, tôi đã phải dừng lại. Bởi trong một buổi diễn có dàn dựng, các đòn đánh là do hai người phối hợp. Người này chủ động ngã để người kia được tỏa sáng. Người kia nâng người này lên để khán giả vỗ tay. Khi mọi thứ diễn ra đúng kịch bản, không ai bị thương nặng. Khi ai đó lệch khỏi kịch bản, đó là lúc sự việc chuyển từ nghệ thuật trình diễn sang hồ sơ hình sự.

Và ở đây, câu hỏi đầu tiên mà tòa án cũng như công chúng phải trả lời lại không phải ai có lỗi, mà là đòn đánh đó tên gì.

Người ta nói về martinete. Đây là một đòn đưa người nhận vào tư thế đầu chúc xuống sàn, đe dọa trực tiếp vùng cổ và cột sống cổ, và nằm trong danh sách cấm của nhiều đơn vị tổ chức. Martinete là cái tên đã được tung ra trong những giờ đầu tiên sau cái chết, kèm theo một cáo buộc động cơ: người biểu diễn được cho là đã tung đòn này vì trước đó bị trọng tài trừ điểm.

Nhưng rồi đoạn video do báo chí Mexico công bố lại được mô tả là cho thấy một thứ khác hẳn: một contralona — một cú vật đưa đối phương ngã ngửa ra sau, loại đòn phổ thông đến mức xuất hiện gần như mỗi đêm diễn ở khắp châu Mỹ Latinh. Contralona không nằm trong danh sách cấm. Nó là động tác nền tảng, gần như là vốn liếng tối thiểu của bất kỳ người biểu diễn nào.

Chính bản thân bài báo nguồn cũng thừa nhận rằng tên gọi của đòn đánh và mối liên hệ nhân quả của nó với cái chết vẫn đang là điều gây tranh cãi. Điều này quan trọng hơn nhiều so với vẻ ngoài của nó.

Sự khác biệt giữa một đòn bị cấm và một đòn phổ thông không phải là chuyện kỹ thuật nhỏ. Nó là toàn bộ khung pháp lý của vụ án. Nếu đó là một martinete, người biểu diễn đã dùng một đòn bị cấm để gây thương tích chết người, và mức độ buộc tội có thể vượt xa tội ngộ sát. Nếu đó chỉ là một contralona bị thực hiện cẩu thả, câu chuyện chuyển sang một hướng khác hẳn: một tai nạn, hoặc cùng lắm là một sai sót trong một màn trình diễn vốn được thiết kế để an toàn.

Tôi đã tin phép toán trước khi tin sân cỏ; đó là sai lầm đắt giá nhất. Ở đây, phép toán chính là cái tên của đòn đánh. Người ta muốn một cái tên kêu, một cái tên đủ sức gánh tội thay cho một chuỗi sự kiện phức tạp. Nhưng cái tên không làm ai chết. Lực, thời điểm, và tình trạng của người nhận đòn mới làm người ta chết.

Cần nói về cơ học của một cú đánh đầu. Khi một người bị đưa vào tư thế đầu chúc xuống và bị dồn lực, toàn bộ trọng lượng cơ thể dồn vào đốt sống cổ. Ở một người trẻ, cơ cổ còn khỏe, dây chằng còn đàn hồi, xương còn chắc, cơ thể có thể hấp thụ phần lớn lực. Ở một người 75 tuổi, mật độ xương đã giảm, độ linh hoạt của cổ đã kém, và khả năng hồi phục gần như bằng không. Cùng một lực, cùng một góc, cùng một tư thế, nhưng hậu quả khác nhau hoàn toàn.

Đây là điểm mà tôi cho là đáng bàn nhất, và cũng là điểm mà đám đông giận dữ dễ bỏ qua nhất. Người ta tranh cãi về tên của đòn đánh, trong khi quyết định tai hại thật sự là quyết định đưa một người 75 tuổi lên nhận cú đánh đó. Cho dù đó là martinete hay contralona, cho dù người biểu diễn có cố ý hay không, thì việc bố trí một trọng tài ở tuổi 75 vào một vị trí có thể nhận lực va chạm trực tiếp lên vùng đầu cổ là một lựa chọn an toàn gần như không thể biện minh.

Tôi già rồi, nhưng nhịp đếm của tôi vẫn ở tuổi 20. Đó là câu tôi hay nói về chính mình, nửa đùa nửa thật, mỗi khi người ta khuyên tôi nên nghỉ. Nhưng có một khoảng cách giữa cảm giác của bản thân và sự thật của cơ thể. Trọng tài El Búho có thể vẫn cảm thấy mình đủ sức bước lên sàn. Cơ thể ông ở tuổi 75 thì không. Và người bố trí đêm diễn — người nắm giữ trách nhiệm bảo đảm an toàn — đáng lẽ phải là người phân biệt được hai điều đó.

Trong đấu vật trình diễn, trọng tài không phải lúc nào cũng chỉ đứng nhìn. Có một vai trò gọi là trọng tài ăn đòn — người tham gia trực tiếp vào màn trình diễn, chủ động nhận va chạm như một phần của tiết mục. Vai trò này mang rủi ro chấn thương cao hơn hẳn vai trò cầm còi thông thường, bởi vì nó đòi hỏi cơ thể phải chịu đựng những cú ngã, những cú vật, những cú va đập lặp đi lặp lại. Và nghịch lý là, chính những người này lại hiếm khi được kiểm tra y tế bài bản trước khi lên sàn.

Ở các giải đấu lớn có tên tuổi, như AAA hay CMLL, mọi thứ được kiểm soát chặt hơn: có quy trình y tế, có bảo hiểm, có những giới hạn rõ ràng về việc ai được phép nhận loại đòn nào. Nhưng bên dưới hệ thống đó là cả một tầng lớp các buổi diễn khu vực và độc lập, nơi giấy phép có thể không tồn tại, nơi bảo hiểm có thể không có, và nơi người ta vẫn lên sàn vì đam mê hoặc vì tiền, mà không có ai bảo vệ họ.

Đêm diễn ở Mineral de la Reforma nằm ở tầng lớp đó. Đơn vị tổ chức là El Patrón Espectáculos. Địa điểm là Trung tâm Thể thao và Văn hóa 11 de Julio. Sau sự việc, cơ quan chức năng Hidalgo cho biết địa điểm này bị đình chỉ hoạt động tạm thời vì thiếu giấy phép. Báo chí địa phương cũng nhắc đến những trở ngại trong việc kiểm tra cơ sở vật chất từ trước đó.

Đây là một chi tiết có sức nặng hơn tất cả những tranh cãi về tên đòn đánh. Bởi vì nó không phải chuyện kể lại, không phải chuyện suy đoán, mà là một vi phạm quản lý được ghi nhận cụ thể. Một địa điểm không có giấy phép nghĩa là không có kiểm tra an toàn chính thức. Không có kiểm tra an toàn chính thức nghĩa là không ai xác nhận rằng sàn đấu đủ chắc, rằng lối thoát hiểm đủ rộng, rằng có phương án y tế khi tai nạn xảy ra. Và khi tai nạn xảy ra thật, thì đã quá muộn.

Tôi đã từng đứng ở những sàn đấu như thế. Không phải ở Mexico, nhưng ở những nơi có cùng logic. Ở đó, người ta không hỏi giấy phép, người ta không hỏi bảo hiểm. Người ta chỉ hỏi đêm nay có bao nhiêu khán giả, và ai sẽ chịu trách nhiệm nếu có chuyện. Câu trả lời thường là: không ai. Cho đến khi có chuyện.

Về phía pháp lý, người biểu diễn — El Hijo de Fishman — bị bắt vào ngày 7 tháng 10 với cáo buộc tình nghi ngộ sát do sơ suất. Đây là tội danh ám chỉ việc gây ra cái chết do thiếu sự cẩn trọng cần thiết, chứ không phải do ý định giết người. Mức độ của tội danh này phụ thuộc rất nhiều vào câu hỏi về đòn đánh và vào kết quả giám định pháp y chính thức — thứ mà cho đến lúc đó vẫn chưa được công bố đầy đủ.

Rồi sự việc chuyển hướng. Theo cơ chế công lý phục hồi được quy định tại Điều 186 của Bộ luật Tố tụng Hình sự Quốc gia Mexico, một thỏa thuận bồi thường giữa bên bị hại và bên bị buộc tội, sau khi được cơ quan công tố hoặc thẩm phán phê duyệt và được thực hiện đầy đủ, có thể chấm dứt việc truy tố hình sự. Người biểu diễn được trả tự do không phải vì được minh oan, mà vì thỏa thuận bồi thường đã được chấp thuận và hoàn tất.

Số tiền được nhà báo Antonio Nieto nêu ra là 585.525 peso Mexico, tương đương khoảng 32.000 đô la Mỹ. Tuy nhiên, con số này không thống nhất: một số nguồn khác, trong đó có ADN Noticias, đưa ra mức bồi thường khác, và các điều khoản của thỏa thuận không được công bố đầy đủ. Khi chính con số nền tảng của một thỏa thuận còn bị tranh cãi, thì mọi kết luận kinh tế rút ra từ nó đều phải được cầm bằng tay không chắc.

Điều tôi thấy đáng chú ý không nằm ở con số, mà ở cơ chế. Một vụ án có người chết đã được khép lại bằng một thỏa thuận tư nhân giữa hai bên, thay vì bằng một bản án được tuyên công khai sau quá trình tranh tụng. Về mặt thủ tục, điều này hoàn toàn hợp pháp. Nhưng về mặt hệ thống, nó đặt ra một câu hỏi mà giới tổ chức biểu diễn nên tự hỏi: nếu cái chết có thể được giải quyết bằng một khoản tiền, thì áp lực đầu tư vào an toàn phòng ngừa sẽ đến từ đâu?

Thỏa thuận này còn mang tính điều kiện. Nếu nghĩa vụ bồi thường không được thực hiện đầy đủ, việc điều tra hoặc tiến trình tố tụng có thể được khôi phục. Vụ án đang ngủ, chứ chưa chết. Và trong lúc nó ngủ, câu hỏi về đòn đánh vẫn treo lơ lửng, chưa có lời giải chính thức.

Tin vịt không chết vì hết người tin, mà chết vì hết người kiểm chứng. Trong vụ việc này, phiên bản đòn đánh bị cấm lan nhanh hơn hẳn phiên bản một đòn phổ thông bị thực hiện sai. Phiên bản thứ nhất có sức hấp dẫn của một câu chuyện đạo đức rõ ràng: kẻ ác dùng vũ khí cấm, nạn nhân vô tội gục ngã. Phiên bản thứ hai nhạt nhòa hơn: một chuỗi sai sót hệ thống, không có nhân vật phản diện rõ ràng. Đám đông luôn chọn câu chuyện có nhân vật phản diện.

Nhưng có một thứ thật sự nuôi dưỡng cơn giận, và nó không phải tên đòn đánh. Đó là tấm ảnh.

Sau cái chết, hình ảnh được lan truyền rộng rãi là cảnh El Hijo de Fishman cười. Trong bức ảnh chụp lúc bị bắt, anh ta không đeo mặt nạ. Với công chúng, hai chi tiết đó cộng lại thành một thông điệp: kẻ này vừa giết người, vừa cười, vừa để lộ mặt.

Trong văn hóa lucha libre, mặt nạ — máscara — không phải một phụ kiện. Nó là danh tính thiêng liêng của người biểu diễn. Bị lột mặt nạ trước công chúng là một trong những sự sỉ nhục nặng nề nhất trong nghề, một điều mà các đô vật đôi khi phải đặt cược cả sự nghiệp để tránh. Việc báo chí công bố bức ảnh không mặt nạ, vì thế, không chỉ là một chi tiết nhận dạng. Nó là một hành động phơi bày, làm tăng thêm gấp bội sự phẫn nộ.

Cùng một kết quả, người trong cuộc và người ngoài cuộc đang xem hai trận đấu khác nhau. Với khán giả bên ngoài, nụ cười là bằng chứng của sự vô cảm, là dấu hiệu của tội lỗi. Với những người từng đứng trong nghề, nụ cười có thể là một phản ứng phòng vệ, một cách đối mặt với cú sốc mà không sụp đổ. Tôi không có đủ dữ liệu để khẳng định điều nào đúng. Và đó chính là vấn đề: một biểu cảm khuôn mặt không thể là nền tảng cho một phán quyết.

Trong nghề của tôi, tôi đã chứng kiến đủ nhiều để biết rằng biểu cảm và hành vi là hai thứ khác nhau. Một người có thể cười vì bối rối, cười vì không biết phải làm gì, cười vì đó là cách duy nhất họ được dạy để đối phó với áp lực. Điều đó không làm họ trở thành người tốt, nhưng nó cũng không làm họ trở thành kẻ giết người. Nụ cười đó không chứng minh được ý định giết người, nhưng nó lại đang định hình dư luận và có thể cả tiến trình pháp lý.

Có một sự phân hóa rõ rệt trong giới biểu diễn. El Hijo del Santo — một trong những tên tuổi lớn nhất của lucha libre Mexico — gọi đây là một tai nạn và cảnh báo không nên vội vàng quy tội. Latin Lover bảo vệ Fishman, đồng thời thừa nhận rằng chính anh ta, trong quá khứ, từng đẩy và tát trọng tài vì mục đích kịch tính. Đây là những lời bênh vực có trọng lượng, bởi vì chúng đến từ những người hiểu rõ cơ chế bên trong của một màn trình diễn hơn bất kỳ khán giả nào.

Người ta tìm bàn thắng, tôi tìm đường chuyền bị lãng quên. Ở đây, bàn thắng là tấm ảnh, là cái tên đòn đánh, là cơn giận. Còn đường chuyền bị lãng quên là tất cả những gì diễn ra trước đó: ai đã bố trí một trọng tài 75 tuổi vào vị trí đó, ai đã cho phép một địa điểm không giấy phép mở cửa, ai đã quyết định rằng không cần bác sĩ bên sàn, ai đã quyết định rằng không cần bảo hiểm. Đó là những đường chuyền quyết định trận đấu, và không ai trong số những người đưa ra quyết định đó phải ra tòa.

Ở tầng sâu hơn, vụ việc này phơi bày một lỗ hổng mà cả ngành giải trí đấu vật phải đối mặt. Trọng tài là mắt xích được bảo vệ ít nhất. Họ thường xuyên nhận va chạm, nhưng hiếm khi được kiểm tra y tế định kỳ, hiếm khi được bảo hiểm, và hiếm khi có tiếng nói trong việc quyết định họ có nên lên sàn hay không. Khi một người 75 tuổi vẫn còn được đưa lên sàn, đó không phải là câu chuyện về lòng dũng cảm của một cá nhân. Đó là câu chuyện về một hệ thống đã thất bại trong việc bảo vệ người của mình.

Tôi đã tin phép toán trước khi tin sân cỏ. Trong trường hợp này, phép toán của tôi là những mô hình về tuổi tác, về xác suất chấn thương, về các con số thống kê cho thấy người cao tuổi có nguy cơ chấn thương cổ cao hơn hẳn. Những con số đó đúng. Nhưng chúng không nói lên toàn bộ câu chuyện, bởi vì chúng không đo được khoảnh khắc im lặng trước khi một quyết định sai lầm được đưa ra. Chúng không đo được cảm giác của một người đàn ông tin rằng mình vẫn còn đủ sức bước lên sàn, và của những người xung quanh gật đầu đồng ý.

Hồ sơ cũ bụi phủ, nhưng cú sút xa năm ấy vẫn còn vệt cong trên dữ liệu. Những vụ việc như thế này không mới. Chúng đã xảy ra, đang xảy ra, và sẽ còn xảy ra ở những địa điểm không có ai kiểm tra, ở những đêm diễn không có ai giám sát. Điều khác biệt duy nhất lần này là có một đoạn video, có một tấm ảnh, có một câu chuyện đủ lớn để báo chí quốc tế phải đưa tin. Nhưng đằng sau câu chuyện đó là hàng trăm đêm diễn khác không ai biết đến, với những trọng tài khác, những người biểu diễn khác, và những rủi ro giống hệt.

Điều đáng suy nghĩ là phản ứng của ngành. Địa điểm ở Hidalgo đã bị đình chỉ. Đó là một phản ứng cục bộ, tức thời, và có thể là cần thiết. Nhưng nó không giải quyết được vấn đề gốc rễ: rằng ở tầng dưới của hệ thống đấu vật trình diễn, an toàn phụ thuộc vào thiện chí của từng người tổ chức, chứ không phải vào một tiêu chuẩn bắt buộc. Khi an toàn là tùy chọn, thì nó sẽ bị bỏ qua ở đúng những nơi cần nó nhất — những nơi ít tiền nhất, ít giám sát nhất, và có những người lao động dễ bị tổn thương nhất.

Với tư cách một người đã dành cả đời để ghi chép những gì diễn ra trên và quanh sàn đấu, tôi không tin vào những phán quyết nhanh. Tôi tin vào những câu hỏi được đặt đúng chỗ. Và trong vụ việc này, câu hỏi đúng chỗ không phải là đòn đó tên gì, mà là ai đã cho phép nó được thực hiện trên một người 75 tuổi, ở một nơi không giấy phép, vào một đêm không có ai chuẩn bị cho tình huống xấu nhất.

Câu trả lời cho câu hỏi đó sẽ không đến từ mạng xã hội. Nó sẽ đến từ hồ sơ pháp y, từ biên bản kiểm tra của cơ quan chức năng, và từ việc thỏa thuận bồi thường có được thực hiện đầy đủ hay không. Đó là những tín hiệu tôi sẽ theo dõi trong những tuần tới: kết luận giám định chính thức về nguyên nhân tử vong; việc thực hiện nghĩa vụ bồi thường, bởi nếu không hoàn tất, tiến trình tố tụng có thể được khôi phục; quyết định cuối cùng về giấy phép của địa điểm, bởi nếu nó mở lại mà không có sửa đổi, rủi ro sẽ tái diễn; và liệu có bất kỳ đơn vị tổ chức nào công bố tiêu chuẩn mới về an toàn trọng tài hay không.

Những tín hiệu đó không ồn ào. Chúng không tạo ra những tấm ảnh lan truyền. Nhưng chúng mới là thứ quyết định liệu đêm diễn ở Mineral de la Reforma có phải là lần cuối cùng một người đàn ông 75 tuổi phải bước lên sàn để nhận một cú đánh đầu, hay chỉ là một dòng chú thích mà ngành này sẽ sớm quên.

Giữa hai quả bóng lăn, có một khoảng lặng chứa toàn bộ sự thật. Khoảng lặng lần này kéo dài từ lúc tiếng nhạc tắt cho đến khi có người nhận ra rằng Con Cú sẽ không tự đứng dậy. Trong khoảng lặng đó, không có đòn đánh bị cấm, không có kẻ ác, không có nụ cười. Chỉ có một hệ thống đã im lặng quá lâu, và một câu hỏi mà không ai muốn là người đầu tiên trả lời.